Jak wyjść ze spółki z o.o.? Wyłączenie wspólnika, sprzedaż i umorzenie udziałów

Wspólnicy spółek osobowych mogą po prostu wypowiedzieć umowę spółki. W spółce z o.o. takiej możliwości nie ma i to zaskakuje wielu przedsiębiorców, gdy współpraca przestaje się układać. Wyjście ze spółki z o.o. jest możliwe, ale zawsze wymaga konkretnej procedury. Czasem potrzebna jest osoba chętna do zakupu, czasem zgoda pozostałych wspólników, a czasem wyrok sądu. Z doświadczenia naszej kancelarii wynika, że o tym, która droga jest dostępna, w praktyce decyduje treść umowy spółki. Omawiamy trzy podstawowe sposoby: sprzedaż, umorzenie udziałów i sądowe wyłączenie wspólnika.

Czy można po prostu wystąpić ze spółki z o.o.?

Nie. Kodeks spółek handlowych nie przewiduje jednostronnego wystąpienia wspólnika ze spółki z o.o. ani wypowiedzenia umowy spółki. Wspólnik, który chce odejść, może:

• sprzedać udziały,
• doprowadzić do ich umorzenia,
• w skrajnych przypadkach żądać rozwiązania spółki przez sąd z ważnych przyczyn (art. 271 KSH).

Pozostali wspólnicy mogą z kolei, przy spełnieniu przesłanek, usunąć wspólnika wbrew jego woli. Służą do tego przymusowe umorzenie udziałów albo powództwo o wyłączenie wspólnika.

Wystąpienie wspólnika ze spółki z o.o. można jednak ułatwić w umowie spółki. Umowa może np. przewidywać, że udziały zostaną umorzone na żądanie wspólnika albo że pozostali wspólnicy mają obowiązek je odkupić.

Sprzedaż udziałów w spółce

To najprostsza i najczęściej stosowana droga. Zbycie udziałów w spółce z o.o. wymaga formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi (art. 180 KSH). Umowa zawarta bez tej formy jest nieważna.

Przed sprzedażą trzeba sprawdzić umowę spółki. Może ona ograniczać zbycie udziałów, np.:

• uzależniać je od zgody spółki,
• przyznawać pozostałym wspólnikom prawo pierwszeństwa lub pierwokupu,
• przewidywać zakaz sprzedaży przez określony czas.

Jeśli spółka odmawia zgody bez uzasadnienia, sąd rejestrowy może z ważnych przyczyn zezwolić na zbycie. Warunkiem jest to, że spółka nie wskaże w wyznaczonym terminie innego nabywcy (art. 182 KSH).

Po zawarciu umowy należy zawiadomić spółkę o zbyciu i przedstawić dowód przejścia udziałów (art. 187 KSH). Zarząd wpisuje wtedy zmianę do księgi udziałów i składa do KRS nową listę wspólników. Kupujący w ciągu 14 dni płaci podatek od czynności cywilnoprawnych w wysokości 1% wartości rynkowej udziałów. Sprzedający rozlicza podatek dochodowy od ewentualnego zysku.

Sprzedaż udziałów w spółce ma jedną wadę: trzeba znaleźć kupca. W małych spółkach rodzinnych czy partnerskich chętnych poza obecnymi wspólnikami zwykle brakuje. Wtedy cena zależy od negocjacji z nimi.

Umorzenie udziałów w spółce z o.o.

Umorzenie polega na „likwidacji” udziałów wspólnika. Po umorzeniu udziały przestają istnieć, a wspólnik traci członkostwo w spółce. Zgodnie z art. 199 KSH umorzenie jest możliwe tylko wtedy, gdy przewiduje je umowa spółki. Wymaga też co do zasady uchwały zgromadzenia wspólników. Wyróżnia się trzy rodzaje umorzenia:

• Dobrowolne – za zgodą wspólnika, przez nabycie jego udziałów przez spółkę. Może nastąpić za wynagrodzeniem albo bez niego.
• Przymusowe – bez zgody wspólnika. Jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy umowa spółki określa jego przesłanki i tryb. Wynagrodzenie nie może być niższe niż wartość aktywów netto przypadających na udział, wynikająca ze sprawozdania finansowego za ostatni rok obrotowy.
• Automatyczne – następuje po zdarzeniu opisanym w umowie spółki, np. po śmierci wspólnika, bez odrębnej uchwały.

Umorzenie co do zasady wiąże się z obniżeniem kapitału zakładowego, chyba że udziały umarza się z czystego zysku. Jest to więc procedura bardziej sformalizowana niż sprzedaż. Ma jednak zaletę: płaci spółka, więc nie trzeba szukać kupca.

Wyłączenie wspólnika przez sąd

Gdy umowa spółki nie przewiduje przymusowego umorzenia, a wspólnik swoim zachowaniem szkodzi spółce, pozostaje sądowe wyłączenie wspólnika ze spółki z o.o. na podstawie art. 266 KSH. Sąd może orzec wyłączenie ze spółki z ważnych przyczyn dotyczących danego wspólnika. Pozew o wyłączenie wspólnika muszą wnieść wszyscy pozostali wspólnicy, a ich udziały muszą łącznie przekraczać połowę kapitału zakładowego. Umowa spółki może przyznać to prawo także mniejszej grupie wspólników.

W orzecznictwie za ważne przyczyny uznawano m.in.:

• prowadzenie działalności konkurencyjnej z wykorzystaniem wiedzy i kontaktów spółki,
• uporczywe nieuczestniczenie w zgromadzeniach, które paraliżuje podejmowanie uchwał,
• niewnoszenie obowiązkowych dopłat,
• działania na szkodę spółki lub rażące naruszanie obowiązków wobec niej,
• długotrwałą niemożność świadczenia osobistej pracy, jeśli umowa spółki jej wymagała.

Sam konflikt czy różnica zdań co do strategii zwykle nie wystarcza. Przyczyna musi dotyczyć osoby wyłączanego wspólnika.

W spółce dwuosobowej, w której każdy ze wspólników ma 50% udziałów, powództwo o wyłączenie wspólnika co do zasady nie jest możliwe. Pozostały wspólnik nie ma bowiem więcej niż połowy kapitału.

Rozliczenie z wyłączonym wspólnikiem

Udziały wyłączonego wspólnika przejmują pozostali wspólnicy lub osoby trzecie, wskazane w pozwie. Zgodnie z art. 267 KSH cenę przejęcia ustala sąd według rzeczywistej wartości udziałów na dzień doręczenia pozwu. W praktyce oznacza to zwykle opinię biegłego. Sąd wyznacza też termin zapłaty. Jeśli przejmujący nie zapłacą w tym terminie, wyrok traci moc.

Wyłączenie jest rozwiązaniem ostatecznym. Proces zwykle trwa długo, a opłata od pozwu jest liczona od wartości udziałów. Dlatego w wielu sprawach lepiej sprawdza się negocjowany wykup udziałów, a pozew staje się argumentem w rozmowach.

Która droga jest najlepsza?

To zależy od sytuacji:

• chcesz odejść i masz kupca – sprzedaż udziałów,
• chcesz odejść, a pozostali wspólnicy zgadzają się rozliczyć przez spółkę – umorzenie dobrowolne,
• chcesz usunąć wspólnika, a umowa to przewiduje – umorzenie przymusowe,
• chcesz usunąć wspólnika, a umowa milczy – powództwo o wyłączenie wspólnika.

Najlepiej zadbać o to już przy zakładaniu spółki. Dobrze napisana umowa spółki reguluje zasady wyjścia, wyceny udziałów i rozwiązywania sporów. Przydatna jest np. klauzula, w obrębie której jeden wspólnik proponuje cenę, a drugi decyduje, czy sprzedać, czy kupić po tej cenie.

Najczęściej zadawane pytania